Dla rozbudowanej machiny sił zbrojnych bardzo ważnym ogniwem był aparat poborowy. Na jego czele stał Departament I Mobilizacyjno – Organizacyjny Ministerstwa Spraw Wojskowych. Władze niższego szczebla stanowiły okręgowe komendy uzupełnień (OKU) powołane przy dowództwach okręgów generalnych. Jako organy szczebla niższego działały najpierw główne urzędy zaciągu (GUZ).
Na terenie:
Królestwa Polskiego w 1917r. zorganizowano 17 takich urzędów. Już w dniu 27.10.1918r. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego ogłosiła tymczasową ustawę o powszechnym obowiązku służby wojskowej. Na początku stycznia 1919r. w powiatowe komendy uzupełnień (PKU) przekształcono główne urzędy zaciągu (GUZ).Galicji rolę organów poborowych zaczęły pełnić tymczasowe urzędy, powołane na podstawie rozkazu wydanego 06.11.1918r. przez Polską Komendę Wojskową Kraków. Powstały one po połączeniu agend dawnych austriackich okręgów uzupełnień, komend poborowych rezerwy i komend uzupełnień pospolitego ruszenia. 27.12.1918r. galicyjskie tymczasowe urzędy poborowe (TUP) zostały przekształcone w powiatowe komendy uzupełnień (PKU). Na podstawie MS Wojsk utworzono 7 PKU. W lipcu 1919r. powołano nowe komendy uzupełnień w Galicji Wschodniej i na Wołyniu – powstało 8 PKU. Wielkopolski w styczniu 1919r. utworzono obwodowe komendy uzupełnień (OKU). Po odzyskaniu niepodległości i stworzeniu Kadr Wojska Polskiego, władze wojskowe na podstawie rozkazu Ministra Spraw Wojskowych z dnia 30.11.1918r. przystąpiły do organizacji na obszarze całego kraju jednolitych organów administracji wojskowej – były to powiatowe komendy uzupełnień (PKU).
W styczniu 1919r. wprowadzono dla obywateli państwa polskiego (Królestwo Polskie, Galicja, Wielkopolska) zasady poboru obowiązkowego. 25.10.1919r. nastąpiła ostateczna reorganizacja aparatu poborowego. Na terenie ziem polskich istniało ponad 100 Powiatowych Komend Uzupełnień. W myśl postanowień tymczasowej ustawy o powszechnym obowiązku służby wojskowej i zgodnie z rozkazami Sztabu Generalnego Nr 522 i 871 zadania PKU i struktura przedstawiały się następująco.
Zadania:
a) Przyjmowanie zgłoszeń ochotników do wojska, agitacja werbunkowa;
b) Przyjmowanie podań o przyjęcie do wojska wnoszonych przez oficerów
i żołnierzy z 1,2 i 3 korpusu armii rosyjskiej, austriackiej i niemieckiej;
c) Przyjmowanie podań o przyjęcie do szkoły podoficerskiej i szkoły podchorążych;
d) Przyjmowanie podań na kursy żandarmerii.
Etat PKU:
„1 oficer – komendant,
1 sierżant sztabowy – zastępca komendanta,
2 podoficerów – pisarzy,
2 szeregowych, względnie starszych żołnierzy – ordynans kancelaryjny i kurier.
Oficer ewidencyjny otrzymywał do pomocy jednego pisarza i jednego szeregowca jako ordynansa kancelaryjnego”.
Etaty PKU w Warszawie, Łodzi i Lublinie odbiegały od pozostałych PKU pod względem ilości zatrudnionych w nich żołnierzy.
Stan osobowy PKU
za wyjątkiem PKU Warszawa PKU Łódź PKU Lublin
Oficer – 1 10 5 3
Sierżant sztabowy – 1 4 2 1
Podoficer – 2 20 10 4
Szeregowy – 2 10 5 3
Początkowo zadania terenowej administracji wojskowej ograniczały się do wykonania
poborowego zaciągu ochotniczego.
Zapis oraz przegląd ochotników również regulowały już wspomniane przepisy.
Zapis ochotników:
„odbywać się będzie wedle zasad, stosowanych dotychczas w GUZ z tą różnicą,
że zapisem zajmą się oficerowie ewidencyjni w powiatach z wyjątkiem miast, w których znajdą się w PKU, gdzie zapisywanie uskuteczniać będą PKU bezpośrednio.
Oficerowie ewidencyjni meldują codziennie telegraficznie ilość zgłoszonych ochotników”.
Przegląd ochotników:
Zarządzają PKU w porozumieniu z Dowództwem Okręgu Wojskowego. W skład Komisji Przeglądowej wchodzą:
1) Kierownik PKU jako przewodniczący Komisji,
2) Drugi oficer delegowany przez dowództwo Okręgu Wojskowego,
3) Lekarz wojskowy, delegowany przez dowództwo Okręgu Wojskowego,
4) Komisarz rządowy wzgl. Mąż zaufania ludności delegowany przez tegoż komisarza.
Dopiero dnia 15 stycznia 1919 roku został ogłoszony dekret Naczelnego Wodza powołujący do poboru wszystkich mężczyzn, obywateli polskich urodzonych w 1898 roku. Następnie rozpoczęto pobór kolejnych roczników, który przeprowadzały powiatowe komendy uzupełnień.
Powoływani poborowi kierowani byli do poszczególnych służb. Służby powoływane były i działały na podstawie dekretu Naczelnego Wodza o administracji sił zbrojnych z 20 marca 1921 roku.
Aby przystosować strukturę służb do ówczesnych wymagań przeszły one w latach 1924-25 reorganizację, która pozwoliła im sprawniej niż dotychczas realizować zadania, ilość służb nie była stała.
W omawianym okresie istniały i działałaby następujące służby:
• poborowa
• remontu
• intendentury
• uzbrojenia
• zdrowia
• weterynaryjna
• taborowa
• budownictwa
• sprawiedliwości
• duszpasterska
- I typ – ponad 50 tys. żołnierzy rezerwy na administrowanym terenie,
- II typ – 40-50 tys. żołnierzy rezerwy,
- III typ – 30-40 tys. żołnierzy rezerwy,
- IV typ – do 30 tys. żołnierzy rezerwy.
Poszczególne typy PKU różniły się miedzy sobą ilością zatrudnianego personelu.
Naczelnym zadaniem PKU było prawidłowe administrowanie rezerwami osobowymi
i przygotowanie rezerw do mobilizacji. Uzupełnienie sił zbrojnych przeprowadzały PKU przy współpracy z władzami administracji ogólnej.
Wewnętrzna organizacja Powiatowych Komend Uzupełnień wydzielała 4 referaty:
- administracji rezerw osobowych,
- poborowy,
- inwalidzki,
- kancelaria.
Chronologia zmian ilościowych komend:
- 1921 r. – 103 komendy,
- 1928 r. – 119 komend,
- 1935 r. – 125 komend,
- 1939 r. – 127 komend,
W 1925 r. organizacyjnie przyporządkowano Grudziądz do PKU III typu.
Powyższe rozporządzenie powołało do życia w miejsce dotychczasowych Powiatowych Komend Uzupełnień, Komendy Rejonów Uzupełnień i tym samym Komenda Rejonów Uzupełnień Grudziądz objęła swym zasięgiem:
- miasto Grudziądz;
- powiat grudziądzki;
- powiat świecki;
- powiat tucholski.
23 sierpnia 1939 r. w Wojsku Polskim ogłoszono stan pogotowia i rozwinięto mobilizację niejawną. Komenda Rejonu Uzupełnień Grudziądz otrzymała zadanie zmobilizowania kolejno wszystkich uzupełnianych jednostek:
- 64 pułk piechoty,
- 65 pułk piechoty,
- 66 pułk piechoty,
- 16 pułk artylerii, tworzący razem 16 Dywizje Piechoty,
- 18 pułk ułanów pomorskich,
3 września 1939 r. Grudziądz zajęty został przez wojska Wehrmachtu i tym samym administracja wojskowa przestała istnieć.
Po zakończeniu działań wojennych na mocy Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej z dnia 20 stycznia 1945 r. została utworzona w 1946 r. Rejonowa Komenda Uzupełnień w Grudziądzu III kategorii.
Następnie we wrześniu tego samego roku w wyniku rozkazu MON nr 4/46 dokonano zmiany organizacji komendy oraz jej podporządkowania. Komenda została organizacyjnie podzielona na pięć referatów i komendę. W wojskowej strukturze organizacyjnej podlegała ona bezpośrednio Szefostwu Mobilizacji i Uzupełnień Wojska Polskiego. Podległość ta uległa zmianie, kiedy sformowano w 1945 r. Pomorski Okręg Wojskowy. Zakończyła się wojna i nadszedł czas żmudnej pracy. Rozpoczęto planowane porządkowanie ewidencji wojskowej. Zaplanowane rejestracje roczników od 1910 do 1926. Powołano do życia komisje rejestracyjne. Do zadań komisji należało:
- założenie ewidencji wojskowej dla każdego rezerwisty,
- przeprowadzenie badań lekarskich i ustalenie kategorii zdrowia,
- wydanie książeczek wojskowych.
W celu sprawnego przeprowadzenia prac komisje ściśle współdziałały z Zarządem Miasta Grudziądz, a zwłaszcza z Samodzielnym Oddziałem Zarządu Miasta, który prowadził sprawy ewidencji koni i środków transportowych, świadczeń osobistych i rzeczowych na cele obronne, sprawy mobilizacyjne, wychowania fizycznego i przysposobienia obronnego.
Uchwała w 1950 r. nowa „Ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym” unieważniła ustawę o powszechnym obowiązku wojskowym z 1938 r. i wprowadziła nową nazwę dla rejonowych komend uzupełnień, która teraz brzmiała Wojskowa Komenda Rejonowa Grudziądz. Była ona podporządkowana bezpośrednio sztabowi POW. Podległość ta została zmieniona już w grudniu 1951 r. gdy powołano Wojskową Komendę Wojewódzką w Bydgoszczy jako ogniwo pośrednie między sztabem POW a Wojskowymi Komendami Rejonowymi. Zasięg działania WKR Grudziądz obejmował:
- miasto Grudziądz,
- powiat grudziądzki,
- powiat świecki,
- powiat chełmiński.
Natomiast organizacyjnie komenda przedstawiała się następująco:
- Komendant,
- sekcja I – mobilizacji i administracji rezerw,
- sekcja II – poborowa,
- sekcja III – rezerw oficerskich.
- kancelaria tajna i jawna.
w sprawie siedzib oraz zasięgu terytorialnego Wojskowych Komend Wojewódzkich i Wojskowych Komend Rejonowych ponownie komenda uległa zreorganizowaniu. Zmieniono zasięg działania na miasto i powiat Grudziądz oraz powiat chełmiński. Zamiast sekcji stworzono referaty w tej samej ilości. W 1965 r. rozpoczęto stopniowe wprowadzanie przyjętego systemu obrony terytorium kraju, składającego się z terenowych sztabów wojskowych na szczeblu wojewódzkim i powiatowym. Za podstawę tworzenia sztabów przyjęto istniejącą sieć wojskowych komend wojewódzkich i wojskowych komend rejonowych. Zakres działania sztabów wojskowych obejmował zagadnienia powszechnej samoobrony ludności oraz przygotowania władz administracyjnych i zakładów pracy do obrany terytorialnej. Sztaby realizowały zadania z tym wiązane w ścisłym współdziałaniu z prezydiami miejskich i powiatowych rad narodowych. Wojewódzkie, powiatowe i miejskie sztaby wojskowe stały się organami o podwójnym podporządkowaniu. Pod względem organizacyjnym, operacyjnym i w dziedzinie mobilizacyjno-uzupełnieniowej były organami terenowej administracji wojskowej i podlegały MON. Jeżeli zaś chodziło o obronę terytorialną i powszechna samoobronę ludności, były równocześnie organami prezydiów właściwych rad narodowych. Powiatowy Sztab Wojskowy w Grudziądzu nadal obejmował swym działaniem miasto i powiat Grudziądz oraz powiat chełmiński. Struktura Sztabu
w roku 1965 przedstawiała się następująco:
- szef,
- wydział mobilizacji i uzupełnień z trzema sekcjami,
- wydział operacyjno-obronny,
- kancelaria.
z dnia 21 listopada 1967 r. „ O powszechnym obowiązku obrony PRL” oraz wprowadzono nowy, dwustopniowy podział administracyjny. Zgodnie z wprowadzonymi poprawkami w miejsce powiatowych sztabów wojskowych powołano Wojskowe Komendy Uzupełnień. Istota zmiany nie polegała jedynie na zmianie nazwy, ale również zakresu działania. Przywrócono bowiem temu organowi tradycyjny zakres zadań terenowego organu administracji w dziedzinie mobilizacyjno – uzupełnieniowej. Taki charakter miały powiatowe komendy uzupełnień, komendy rejonu uzupełnień i komendy uzupełnień koni do 1939 r. oraz rejonowe komendy uzupełnień i wojskowe komendy rejonowe do 1967 r. Zakończył się okres 10-letniej pracy grudziądzkiego sztabu, który łączył w sobie dwa organy: sztab – czyli organizatora obrony terytorialnej i obrony cywilnej jako organ administracji terenowej oraz sztab operacyjny i mobilizacyjno – uzupełnieniowy jako organ MON. Zakres działalności sztabu pozwolił kadrze i pracownikom cywilnym inaczej spojrzeć na niektóre problemy uzupełnieniowe w powiązaniu z obroną terytorialną. Zdobyte doświadczenia mogły owocować dobrymi rozwiązaniami w nowym układzie organizacyjnym. Nawiązano tez liczne kontakty z zakładami pracy i organizacjami paramilitarnymi. Efektem tej współpracy było lepsze zrozumienie ze strony środowiska cywilnego problematyki uzupełnieniowej Sił Zbrojnych i w rezultacie lepsze wykorzystanie zasobów gospodarki narodowej w planowaniu mobilizacyjno – uzupełnieniowym.
Na mocy zarządzenia Ministra Obrony Narodowej Nr 37 z 31.05.1975 r. powołano
do życia m.in. WSzW w Toruniu, a także Wojskową Komendę Uzupełnień w Grudziądzu. Nowy zasięg terytorialny WKU Grudziądz obejmował 18 jednostek organizacyjnych państwowej administracji terenowej, tj.:
- miast – Grudziądz, Łasin, Jabłonowo Pom., Wąbrzeźno, Radzyń Chełmiński;
- gmin – Biskupiec, Bobrowo, Dębowa Łąka, Grudziądz, Gruta, Jabłonowo, Książki, Łasin, Płużnica, Radzyń Chełmiński, Rogóźno, Świecie n/O.
Struktura organizacyjna wróciła swymi głównymi założeniami do lat 50-tych
i przedstawiała się w sposób następujący:
- komendant,
- sekcja I,
- sekcja II,
- sekcja III,
- kancelaria.
Nadmienić należy, iż powyższa struktura utrzymała się, z drobnymi zmianami etatowymi, prawie do dnia dzisiejszego. Jeszcze tylko dwukrotnie zmienił się obszar będący w administrowaniu przez WKU Grudziądz, tj.:
- 1992 r. – teren Urzędu Rejonowego Grudziądz oraz Wąbrzeźno,
- 1998 r. – powiaty: miasto Grudziądz, Grudziądzki, Wąbrzeski i Chełmiński.
Do roku 1996 WKU podlegało pod Wojewódzki Sztab Wojskowy w Toruniu, następnie w latach 1996-1998 pod Regionalny Sztab Wojskowy – Wojewódzki Sztab Wojskowy „KUJAWY”.
Od 1998 r. do dnia obecnego WKU bezpośrednio podporządkowana jest pod Wojewódzki Sztab Wojskowy w Bydgoszczy.
W grudniu 2001 roku przeniesiono Wojskową Komendę Uzupełnień na ulicę Legionów 48.
Na podstawie rozkazu Szefa Sztabu Generalnego WP Nr PF – 309/Org/P – 1 z dnia 26.07.2002 r. struktura komendy przedstawiała się następująco:
- Komenda,
- Wydział I,
- Wydział II,
- Kancelaria.
KOMENDANCI
mjr Henryk GĄSIOROWSKI 1925- 1927 mjr Józef KOZŁOWSKI 1927- 1928 kpt. BLESER 1946- 1950 kpt. HERMAN 1950- 1956 mjr Tadeusz NOWAK 1956- 1960 mjr Tadeusz ŁOPUSIEWICZ 1960- 1962 ppłk Wacław TARASZKIEWICZ 1963- 1965 ppłk Czesław KIECANA 1965- 1971 płk Tadeusz OŻGO 1971- 1975 płk Tadeusz WOJCIECHOWSKI 1975- 1977 płk Jan TOMASZEWSKI 1977- 1983 ppłk Jan KACPRZAK 1983- 1985 płk Marian MICHALCZUK 1986- 1991 płk Andrzej KILIŃSKI 1991- 1997 płk Andrzej SKORACKI 1997- 2002 płk Wiesław WOŁOWICZ 2002- 2002 ppłk Ryszard JASIK 2002-2010 p.o. mjr Tadusz SZMIDT 2010-2011 ppłk Marek MAGOWSKI 2011-